کورش از باستان تا امروز

کشوری که اکنون ایران نامیده می‌شود، در واقع بخشی از ایران تاریخی است. مرزهای ایران تاریخی، از سمت مشرق تا رود سند، از شمال شرقی تا رود جیحون یا آمودریا (ازبکستان)، از شمال غرب تا قفقاز و ماورای قفقاز و از غرب تا ساحل فرات و بخشی از آسیای صغیر و بین‌النهرین گسترده بوده است. تنها مرز تقریباً ثابت ایران در طول چند هزار سال تاریخ کهن این سرزمین، مرزهای جنوبی آن، یعنی خلیج‌فارس است. نام این خلیج، از تاریخ کهن و پیوستگی دیرینهٔ آن با ایران حکایت دارد. به‌این‌ترتیب ایران در طول چند هزار سال بیش از ۵/۲ میلیون کیلومترمربع وسعت داشته و معمولاً از آن به نام فلات ایران یاد می‌شده است. اهمیت این مرزوبوم کهن در طول تاریخ علاوه بر وسعت آن، ریشه در ویژگی‌های مهمی دیگر دارد که ازجمله مهم‌ترین آن‌ها تمدن‌سازی و نقطهٔ تلاقی تمدن‌های بزرگ است. ایران در طول تاریخ همواره از مراکز مهم تمدن‌ساز در جهان به‌حساب آمده و نام آن در کنار تمدن‌های کهن چون آشور، کلده، بابل، سومر، مصر، یونان و فینیقیه باعظمت یاد شده است. به همین دلیل ایران دارای مراکز تجمع شهری و روستایی بیش از ۵ هزارساله است و دارای آثار تمدنی چون شهر سوخته در سیستان و چغازنبیل در خوزستان و تپهٔ معروف سیلک در کاشان و مجموعه‌های عظیم و گران‌بهای عیلام قدیم در بخشی از کردستان و خوزستان است که در تارک تاریخ بشریت می‌درخشند.

بعد از ورود اسلام به ایران نیز درخشش‌های فراوانی این قوم و این سرزمین از خود نشان داده‌اند و جلوهای تمدنی جدیدی در آن بروز کرد و شخصیت‌های علمی و هنری ممتازی در آن رشد کردند و به بلوغ رسیدند؛ شخصیت‌های پرآوازه‌ای چون فردوسی، ابن‌سینا، خواجه‌نصیر، سعدی، حافظ، فارابی، خوارزمی، ابوریحان بیرونی، خیام نیشابوری، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، زکریای رازی، صدرالدین شیرازی معروف به ملاصدرا، ملاعلی قوشچی و صدها شخصیت علمی و فرهنگی دیگر که در عرصه‌های مختلف علم، اندیشه، هنر و ظرافت‌های زیباشناختی ظهور کرده‌اند و موجب بالیدن تمدن اسلامی‌ایرانی شده‌اند.

متأسفانه آگاهی تاریخی ما از این کهن سرزمین بسیار اندک است؛ چه آنچه که مربوط به قبل از اسلام است و چه آنچه که مربوط به بعد از ورود اسلام می‌شود. در هر دو مقطع از ضعف شدید معرفتی و علمی رنج می‌بریم؛ نه از شهر سوخته و چغازنبیل و پرسپولیس اطلاعات دقیقی داریم و نه از آنچه در دورهٔ خواجه نظام‌الملک، آل‌بویه، صفویه و امثال آن در ایران اتفاق افتاده، بهره‌ای داریم.

معمولاً آنچه بر ایران بزرگ در این دوران متمادی گذشته و به صفحهٔ اوراق آمده، نتایج نگاشته‌هایی است که عمدتاً توسط غربی‌ها در دو سه قرن اخیر صورت‌گرفته است. بر اهل تحقیق روشن است که جریان شرق‌شناسی و در ضمن آن ایران‌شناسی برای چه اهداف شومی در غرب شکل‌گرفته و به کار خود ادامه می‌دهد. اما با هزار اندوه باید گفت که خیلی از ما از اهداف پنهان و پیدای جریان شرق‌شناسی و ایران‌شناسی آگاهی نداریم و هر آنچه که آنان بیان می‌کنند را بدون کم‌وکاست می‌پذیریم. بدون اینکه دقت داشته باشیم که چرا مثلاً مقاطعی خاص از تاریخ ایران و شخصیت‌های خاصی از آن در این نوشته‌ها پررنگ شده و بر آن سرمایه‌گذاری هنگفت می‌شود.

همهٔ سلسله‌هایی که قبل از ورود اسلام بر این سرزمین حکومت کرده‌اند، ایرانی بوده‌اند؛ خواه عیلامی‌ها، مادها و هخامنشیان، خواه ساسانیان یا اشکانیان، فرقی نمی‌کند همهٔ آن‌ها حاکمان و پادشاهان این سرزمین کهن بوده‌اند. چرا در نوشته‌های غربیان بر یک سلسلهٔ خاص تمرکز می‌شود و افرادی خاصی از آن بزرگ جلوه داده می‌شود و سلسله‌ها و گروه‌ها و پادشاهان دیگر نادیده انگاشته می‌شوند. چرا از عظمت چغازنبیل و شهرسوخته کمتر سخن به میان می‌آید؟ راستی چنددرصد ما ایرانی‌ها حتی با نام این آثار آشنا هستیم تا چه رسد به اینکه از تاریخ و سازندگان آن آگاهی داشته باشیم. برای یک ایرانی اصیل فرقی بین آن دو و پرسپولیس و پاسارگاد نمی‌کند. همهٔ آن‌ها به این سرزمین و مردم تعلق دارند. فرقی بین خسروپرویز، انوشیروان، داریوش، کمبوجیه، کورش، شاه‌عباس و غیره نیست. همهٔ آنان شخصیت‌هایی بودند که بر این سرزمین حکومت کرده‌اند و بدون تردید هرکدام از آنان دارای نکات مثبت و منفی بوده‌اند. اما چرا بر یک‌سری از آنان تمرکز می‌شود و نام بعضی از آنان برجسته می‌شود؟ گویی تاریخ این سرزمین کهن از یک دوره خاص (هخامنشیان) آغاز می‌شود. درحالی‌که این ظلمی بزرگ به این سرزمین و تمدن کهن و تاریخ بلند آن است.

متأسفانه شاهد آن هستیم که در دو قرن اخیر عمدهٔ شخصیت‌هایی که به تاریخ ایران و پادشاهان آن پرداخته‌اند، از ریچارد فرای گرفته تا پوپ، کریستین‌سن، اشمیت، آستروناخ، کخ، گیرشمن و غیره یهودی و صهیونیست هستند.

چه رابطه‌ای بین کورش و یهودیان صهیونیست است که این‌چنین به او می‌پردازند؟ به‌دنبال به‌دست‌آوردن چه چیزی هستند؟ آیا صرف آزادسازی یهودیان در چهارصد و اندی سال قبل از میلاد حضرت عیسی (ع) از یوغ حکومت بابلیان دلیل این امر می‌باشد، یا اینکه با این بهانه درصدد تخدیر ایرانی مسلمان و جداسازی او از اسلام و امت اسلامی و تشویق او به پشت‌پازدن به همهٔ آنچه اسلامی و دینی است، هستند؟

اگر این نویسندگان به‌دنبال تاریخ ایران هستند، چرا از دیگر شاهان این سرزمین، چه آنانی که قبل از اسلام در این سرزمین حکومت کردند و چه آنانی که بعد از اسلام در ایران حکومت کردند، حرفی به میان نمی‌آورند؟ شاید به نظر آید که کورش دارای تأثیرات فراوان در این کشور بوده است به همین دلیل به او بیشتر از دیگر شاهان پرداخته می‌شود. اینکه این سخن تا چه اندازه با داده‌های تاریخی سازگار است، در متن کتاب بیشتر مشخص می‌شود؛ اما با فرض پذیرش این سخن باید گفت شبیه همین سخن دربارهٔ شاهان صفوی هم وجود دارد؛ چون ایران در دورهٔ صفوی پس از نُه قرن، استقلال خود را به دست آورد. این استقلال مجدّد، باعث وحدت فرهنگی ایران به‌وسیلهٔ تشیع شد. علاوه بر اینکه ایران شیعی به دست شاهان صفوی به کشوری بزرگ و قدرتمند در دنیا تبدیل شد و از چنان آوازه‌ای در دنیا برخوردار شد که کشورها خواهان ارتباط نزدیک با ایران بودند. چرا بر این سلسله‌پادشاهی و پادشاهان آن تأکید نمی‌شود؟ آنان هم پادشاه بودند و برای ایران مجد و عظمت به بار آوردند و البته از نظر ظلم و ستم، حداقل در بعضی جهات دست‌کمی از دیگر پادشاهان نداشته‌اند.

هر انسان متفکر و آزاده‌ای با کمی تأمل در چنین اوضاع‌واحوالی متوجه می‌شود که تأکید بر فردی خاص و سلسله‌ای مشخص در تاریخ ایران برای دست‌یابی به اهدافی مرموز است و افتادن در دام این برنامه‌ها، نشان از ملی‌گرایی نیست. ما هم کمتر از کسانی که ادعای ملی‌گرایی دارند، ملی‌گرا نیستیم و نشان داده‌ایم که برای عزت این مرزوبوم از گران‌بهاترین دارایی‌مان، یعنی جانمان خواهیم گذشت تا کسی چشم‌چپ به این مرزوبوم و ملت آن نداشته باشد. سخن ما این است که برخورد گزینشی با تاریخ باستان، هویت تاریخی ما را مخدوش می‌کند. اگر مبدأ تاریخمان را هخامنشیان بدانیم و مثلاً تمدن عیلامی قبل از هخامنشیان را نادیده بگیریم، ظلمی بزرگ به تاریخ باستان ایران کرده‌ایم.

 با این مقدمه باید گفت که آنچه در ادامه می‌آید، نفی عظمت ایران و ایرانی نیست و همچنین برآمده از تعصب بی‌مورد دینی هم نیست؛ چون بزرگی یا عدم بزرگی کورش خودبه‌خود ضرری برای اسلام ندارد؛ چراکه او قرن‌ها پیش از اسلام می‌زیسته است، خوب یا بدبودن او ربطی به اسلام ندارد و ضربه‌ای به آن نمی‌زند تا بخواهیم بدون جهت به او بتازیم و خوبی‌های او را نادیده بگیریم. ازاین‌رو آنچه در ادامه می‌آید، کوششی است در جهت پاسخ‌دادن به برخی از مهم‌ترین سؤالاتی که دربارهٔ کورش مطرح است، بدون اینکه حب‌وبغضی در کار باشد. ما تنها درصدد روشن‌شدن واقعیت‌ها و حقایق تاریخی هستیم و در این مسیر تنها به واقعیت‌ها تعهد داریم و آنچه بیان می‌شود براساس شواهدی تاریخی است که تابه‌حال به‌دست‌آمده است و شاید دستاوردهای جدید تاریخی که آیندگان صورت می‌دهند، موجب تغییر بعضی از گزاره‌هایی بشود که امروزه به آن دست‌یافته‌ایم.

در تنظیم برخی از قسمت‌ها از سایت اندیشکده یهود و پایگاه جامع فرق ادیان و مذاهب و سایت پژوهش‌های ایرانی استفاده شده است؛ اگرچه تغییراتی نیز در آن مطالب نیز داده شده است.

و آخر دعوانا ان الحمدلله رب‌العالمین

مرداد ۱۴۰۴

شهر مقدس قم